Вторник, 17 ноября 2026

Паўночны выбух

2 660

Уначы з 30 красавіка на 1 мая 1944 года пружанцы прачнуліся ад моцнага выбуху. Жыхары акупаванага фашыстамі райцэнтра за гады ваеннага ліхалецця вымушана прывыклі да стральбы, выбухаў, неспакойных начэй. Але на гэты раз грымнула, лічы, у самым цэнтры Пружан — і амаль адразу полымя пажару асвятліла горад. Баючыся выйсці з дамоў, людзі занепакоена глядзелі ў вокны, маці прыціскалі да сябе напалоханых дзяцей. Няшмат людзей дакладна ведалі, ШТО здарылася. Сярод іх была жыхарка вуліцы Шарашоўскай Кацярына Нічыпаровіч.

Сустрэча былых партызан 17 ліпеня 1964 года, у верхнім радзе крайнія злева — памочнік начальніка штаба па разведцы брыгады імя Панамарэнкі Вікенцій Іванавіч Рыгін, сувязныя Марыя Пастухова і Кацярына Нічыпаровіч.

«Падарунак» фашыстам да Першамая
Інфармацыю пра тое, як пружанскія падпольшчыкі вырашылі паднесці «першамайскі падарунак» фашысцкім акупантам, я знайшла ў архіўнай падшыўцы раённай газеты «Красное Знамя» за 1946 год.

Аўтар артыкула «Сустрэча 1 Мая» ў падрабязнасцях расказвала, як Дзмітрый Пацяруха праз сувязную Марусю перадаў падпольшчыцы Кацярыне Нічыпаровіч міну з гадзіннікавым механізмам. Як, ідучы на заданне, Каця хвалявалася, нягледзячы на цёплы сонечны дзень, хуталася ў шарсцяную вялікую хустку. Як прайшла па вуліцы Савецкай да Чырвонаармейскай, з-за вугла зірнула ў бок вялікага дома, дзе жылі нямецкія пагранічнікі. Надыходзіў абедзенны час, і адтуль выходзілі афіцэры.

Калі ўсе сышлі, вартавы адышоў ад дзвярэй, усеўся на камені і задрамаў, абняўшы вінтоўку. Уваходныя дзверы апынуліся незамкнёнымі, Каця ўвайшла. У калідор выходзілі дзверы пакояў. Сваім ключом дзяўчына адчыніла адны з іх, дзе, на яе думку, жыў «галоўны» немец. Узяла ў рукі міну. Куды пакласці? Падняла матрац нікеліраванага ложка, потым падушку… Пот каціўся па яе твары, рукі дрыжалі. Паклала і паспешна выйшла, зачыніла пакой. У калідоры паглядзела праз акно на вуліцу — вартавы ўсё гэтак жа драмаў. Каця выйшла і, не аглядаючыся, пайшла прэч – зноў па Савецкай, міма рынка, павярнула на Шарашоўскую, дадому…

Яе пачалі трывожыць думкі: ці правільна ўстанавіла міну, ці спрацуе тая, як было намечана, праз 12 гадзін? Хваляванні аказаліся дарэмнымі. Апоўначы страшны выбух скалыхнуў паветра. Жандары і паліцэйскія рушылі да палаючага будынка. Але тушыць пажар было немагчыма: у агні пачалі ўзрывацца боепрыпасы, ляцелі асколкі гранат. Фашысты ў адной бялізне выскоквалі з агню…

Дзмітрый Андрэевіч Пацяруха (у цэнтры)

Партызанская сувязная
Прачытала эмацыянальна напісаны артыкул і, шчыра кажучы, засумнявалася: ён быў больш падобны на мастацкі твор, чым на дакументальны аповед. Удакладніць інфармацыю дапамог інтэрнэт-праект «Партызаны Беларусі». Дакументы, змешчаныя тут, сведчаць, што Кацярына Міхайлаўна Нічыпаровіч яшчэ ў чэрвені 1942 года стала сувязной партызанскай групы Дарафеева і Паддубнага, якая дзейнічала на тэрыторыі Пружанскага раёна. З лютага 1943 года, калі адбылося зліццё дробных атрадаў, яна ўжо называецца сувязной партызанскага атрада імя Кірава брыгады імя Панамарэнкі Брэсцкага злучэння. Выконвала розныя даручэнні, накшталт збору адзення і зброі для партызан, распаўсюджання інфармацыі. Але апісанне яе подзвігу аказалася нешматслоўным. У прадстаўленні да медаля «Партызану Айчыннай вайны» І ступені зазначана: «Па заданні антыфашысцкага камітэта … узарвала дом, дзе жылі нямецкія пагранічнікі, у г. Пружаны па вул. 1 Мая, згарэла некалькі чалавек немцаў, каса грашовая і ўся маёмасць».

Пра падобны выбух 23 верасня 1943 года ў Мінску фільмы здымалі. Памятаеце знакаміты «Гадзіннік спыніўся апоўначы»? Зразумела, што там знішчылі гаўляйтэра Беларусі, а тут — чатырох пагранічнікаў у невялікіх чынах, але ж рызыка, лічы, аднолькавая.

З дакументаў таксама даведалася, што Дзмітрый Пацяруха — ураджэнец вёскі Калядзічы, разведчык і баец партызанскага атрада імя Кірава, на той час быў старшынёй антыфашысцкай арганізацыі Пружанскага раёна. А хто такая Маруся?

Адказ на гэтае і шэраг іншых пытанняў знайшоўся ў асабістым архіве жыхара Пружан палкоўніка ў адстаўцы Антона Фёдаравіча Нічыпаровіча, які свята захоўвае памяць пра партызанскае мінулае сваёй маці.

Пружаны ў 1941 годзе

«Вось такая ў мяне была мама…»
Марыя Пастухова прыехала ў Пружаны ў другой палове 1940 года з расійскага Іванава — яе муж быў накіраваны па партыйнай лініі на будаўніцтва аэрадрома ў Засімавічах. Тут яна пасябравала з мясцовай жыхаркай Кацярынай Нічыпаровіч. Маладыя жанчыны былі амаль равесніцамі: Маша з 1913 года нараджэння, Каця — з 1915-га. Пачалася вайна, і Марыя разам з жонкамі іншых ваеннаслужачых вымушана была сысці ў лес (пра лёс яе мужа нічога не вядома). Праз некаторы час па заданні партызан яна вярнулася ў Пружаны. Сяброўкі ўладкаваліся на працу прыбіральшчыцамі ў нямецкую казарму. У вялікім будынку таксама размяшчаўся склад зброі і абмундзіравання.

З успамінаў К.М. Нічыпаровіч, дасланых іванаўскім следапытам: «Марыя пасялілася ў пакоі побач са складам, а ў мяне былі ключы ад пакояў. Я мыла ганак і назірала за вартавым, а яна прабіралася ў складзе і апранала на сябе некалькі пар салдацкай бялізны, а ў вядро насыпала патроны. Усё гэтае хавалі, а потым перапраўлялі партызанам. Складаней было праносіць зброю: хавалі яе пад паліто або сукенку і ішлі па двары міма вартавога, прыціснуўшыся адна да адной. Вінтоўкі загортвалі ў палавікі… Калі ж атрымалі заданне напярэдадні Першамая ўзарваць казарму, Марыя прынесла ў вядры міну і адразу сышла ў партызанскі атрад…»

Раніцай пасля выбуху Кацярына таксама пакінула горад — праз каталіцкія могілкі, напрасткі адвяла свайго 9-гадовага сына Антона на лясны хутар Квасаўшчына каля Шанёў, у партызанскую зону. Тут і правялі яны два з паловай месяцы да вызвалення Пружан.

Час выбраў іх
На шчасце, сям‘ю пружанскіх мяшчан Нічыпаровічаў абышлі калі не цяжкасці ваеннага ліхалецця, то страты. Усе тры сыны ганчара Антона Іванавіча і яго жонкі Ганны Фамінічны апранулі салдацкія шынялі, хоць па-рознаму склаліся іх франтавыя лёсы. Сувязіст Уладзімір праявіў гераізм у баях за Румельсбург, быў узнагароджаны медалём «За адвагу», у сакавіку 1945-га атрымаў цяжкае раненне, якое прывяло да інваліднасці. Ездавы мінамётнай роты Міхаіл вызначыўся падчас прарыву абароны немцаў на заходнім беразе Нарава і таксама вярнуўся дадому з баявымі ўзнагародамі.

Фёдар, муж Кацярыны, быў прызваны ў армію яшчэ да пачатку вайны, трапіў у нямецкі палон. Пасля вызвалення з лагера апрануў ужо шынель салдата Чырвонай Арміі, але яго, як «нядобранадзейнага», накіравалі ў нестраявы, гаспадарчы ўзвод. Ішлі баі на тэрыторыі Усходняй Прусіі, падчас бамбёжкі Фёдар быў цяжка паранены, перажыў дзве ампутацыі, вярнуўся дадому з адной нагой.

Кацярына пайшла працаваць на малочны завод, летам 1946-га нарадзіла дачку Лілію, расціла дзяцей, трымала гаспадарку і сваім гераічным мінулым дзяліцца не любіла. Нават не ўсе сваякі ведалі пра ўнёсак гэтай простай жанчыны ў набліжэнне Вялікай Перамогі.

Захавальнік памяці — сквер імя Гудзімава
Белыя плямы ў гэтай гісторыі ўсё ж застаюцца. Ёсць некаторая розніца ў датах і назвах у дакументах розных часоў, існуе некалькі меркаванняў наконт таго, дзе размяшчаўся ўзарваны будынак. Але давайце і мы, як некалі Кацярына Нічыпаровіч, зазірнем з вуліцы Савецкай на Чырвонаармейскую. Што бачым? Будынкі бібліятэкі (узведзена на месцы «белай» турмы), аддзела «Ахова», жылая двухпавярхоўка… Далей — сквер з музеем ваеннай тэхнікі і Алеяй Памяці. У міжваенны перыяд на гэтым месцы размяшчалася сядзіба інжынера і землеўладальніка Юзафа Чарноцкага. Значную частку вялікага будынка займаў абывацельскі клуб з папулярным рэстаранам, у адным з бакавых крылаў мясцілася адвакацкая кантора Стэфана Свянціньскага, зяця Чарноцкага. На карце ваенных часоў на гэтым участку Flughafenstrasse — Аэрадромнай вуліцы, як немцы называлі цяперашнюю Чырвонаармейскую, пазначаны «драўляны дом з пляцам». Мне здаецца, што менавіта тут і разгарнуліся, дакладней, разгарэліся падзеі.

Пасля вайны пружанцы нямала папрацавалі, каб аднавіць родны горад. Нават школьнікі пасля ўрокаў выходзілі на разборку завалаў. Недзе на былых пажарышчах узняліся новыя збудаванні, а на месцы згарэлай сядзібы камсамольцы разбілі сквер. Цяпер ён носіць імя лётчыка Сцяпана Гудзімава, які адным з першых на світанку 22 чэрвеня 1941 года ўступіў у паветраны бой з фашыстамі, здзейсніў паветраны таран. Сімвалічна, што менавіта гэтае месца захоўвае памяць пра лётчыкаў 33-га знішчальнага палка, які базіраваўся на куплінскім аэрадроме. І пра партызанку Кацярыну Нічыпаровіч, якая паўтарыла подзвіг Алены Мазанік.

Ірына Сядова. Фота з архіваў А.Ф. Нічыпаровіча і
адкрытых інтэрнэт-крыніц